قسامه
قسامه در فقه اسلامی به معنای سوگند خوردن است و از ریشه قسم گرفته شده است. در اسلام، مطابق قاعده “البینه علی المدعی و الیمین علی من انکر”، اصولاً بار اثبات دعوا بر عهده مدعی است.
اما قسامه یک استثناء است و زیر شرایطی می‌توان بار اثبات بی‌گناهی را بر عهده متهم قرار داد.
اهمیت قسامه در این است که می‌توان از طریق آن وقوع برخی از جرائم را ثابت کرد. اما اجرای قسامه دارای شرایط کمی و کیفی خاصی است.
بنابراین، ضروری است که افراد اطلاعاتی درباره جزئیات این موضوع داشته باشند، از جمله جرائمی که با قسامه اثبات می‌شود و نحوه اجرای آن.
بین دلایلی که برای اثبات جنایت مورد استفاده قرار می‌گیرد، قسامه نیز جایگاهی دارد که در فقه و همچنین در قانون مجازات اسلامی به آن اشاره شده است.
اکنون ممکن است برای برخی افراد سوالی پیش بیاید که چه معنایی دارد و چگونه تعریف می‌شود؟
ابتدا باید توضیح داد که ماده 160 قانون مجازات اسلامی مشخص می‌کند: “برای اثبات جرم، معترف شدن، شهادت دادن، قسامت کردن و سوگند خوردن در شرایطی که توسط قانون مشخص شده و با توجه به دانش قاضی باشد، به‌عنوان دلیل کافی محسوب می‌شود.”
بنابراین برای رسیدگی به پرونده‌های جنایی، نیاز به ارائه دلایل قوی است تا بتوان جرم یا بی‌گناهی متهم را ثابت کرد.
در صورتی که دلایل دیگری موجود نباشد، آخرین راه‌حل موجود، سوگند خوردن و ارائه قسامت است.
قسامه چیست؟
قسامه در واقع نوعی از سوگند است که در صورت نبود دلایل دیگر، به‌عنوان دلیل اثبات جنایت در جرائم مورد استفاده قرار می‌گیرد.
به‌طور کلی، این سوگند ممکن است توسط خانواده قربانیان برای اثبات جنایت و یا توسط متهمان برای رد اتهام ارائه شود.
باید توجه داشت که هر دو طرف، به‌طور نسبی، می‌توانند سوگند بخورند. بی‌گمان، این موضوع می‌تواند به ثابت شدن خصوصیات جنایت کمک کند.
به عبارت دیگر، اگر یک جنایت رخ داده ولی انگاره انگاری یا عمدی بودن آن مشخص نباشد، با استفاده از قسامه می‌توان این خصوصیات را مشخص کرد.
نصاب قسامه چیست؟
برای اقامه قسامه، رعایت نصاب مشخص در قانون ضروری است. به‌طور دقیق‌تر، نصاب قسامه برای اثبات جرم یا دفع اتهام در قتل عمد باید حداقل ۵۰ نفر و در قتل غیر عمد یا خطای محض ۲۵ نفر از خویشاوندان و بستگان مرد شاکی یا متهم قسم بخورند.
ماده ۴۵۵ قانون مجازات اسلامی در این زمینه بیان می‌کند: “قتل عمدی موجب دیه، با قسم پنجاه نفر و قتل غیرعمدی با قسم بیست و پنج نفر، تنها در صورت حصول لوث و فقدان ادله دیگر غیر از سوگند منکر، اثبات می‌شود.”
بنابراین، هر فرد، چه مرد و چه زن، می‌تواند قسم بخورد، البته در این موارد تکرار قسم مجاز نیست.
طبق ماده ۴۵۶ قانون مجازات اسلامی، در جرائمی که به دیه کامل منجر می‌شوند، نصاب قسامه به این شرح است:
در جرمی که منجر به پرداخت دیه کامل می‌شود، شش قسم
در جرمی که منجر به پنج‌ششم دیه کامل می‌شود، پنج قسم
در جرمی که منجر به دوسوم دیه کامل می‌شود، چهار قسم
در جرمی که منجر به یک دوم دیه کامل می‌شود، سه قسم
در جرمی که منجر به یک سوم دیه کامل می‌شود، دو قسم
در جرمی که منجر به یک ششم دیه کامل یا کمتر از آن می‌شود، یک قسم
برای قسامه باید ارائه شود.
خود شاکی یا متهم، چه زن و چه مرد، مجاز به اجرای قسامه هستند، اما در مورد بستگان، تنها قسامه بستگان ذکور مورد قبول است.
همچنین، در جرائمی که به خودکشی منجر می‌شوند، در صورتی که بستگان شاکی به نصاب مقرر نرسند، اثبات جرم با تکرار سوگند ممکن نیست، اما در مورد متهم، تکرار سوگند قابل قبول است.
به عبارت دیگر، اگر متهم بستگانی نداشته یا هیچ کدام از آنها به ادای سوگند نرسیده باشند، با تکرار سوگند توسط خود متهم، رای برائت او صادر و او تبرئه می‌شود.
با تماس با گروه وکلای ناب با بهترین وکیل قسامه در تهران مشاوره نمایید.
021-66435446 و 66431347-021 و 09120717639
قسامه در قانون مجازات جدید
در قانون قبلی، اثبات ارش از طریق قسامه امکان‌پذیر نبود، اما با اصلاح و ویرایش قانون در سال ۱۳۹۲، در حال حاضر ممکن است ارش نیز از طریق قسامه ثابت شود.
مطابق قانون مجازات اسلامی، قسامه فقط در صورت وجود لوث قابل اجرا است، و ماده ۳۱۴ قانون مجازات اسلامی لوث را به این شکل تعریف کرده است:
“لوث به معنای وجود قرائن و نشانه‌هایی است که باعث شک قاضی درباره ارتکاب جنایت یا نحوه ارتکاب آن توسط متهم می‌شود.”
برای درک بهتر این مفهوم، می‌توان به این مثال اشاره کرد: فرد شماره یک به قتل رسیده و نشانه‌ها و قرائنی وجود دارد که قاضی براساس آنها به احتمال قوی می‌پندارد که فرد شماره دو قاتل است، این احتمال قوی براساس نشانه‌ها و قرائن همان لوث است.
بنابراین، حضور لوث نیازمند وجود شک قاضی و قرائن و نشانه‌های معقول است.
باید توجه داشت که صرفاً اظهار احتمال توسط قاضی بدون وجود اطلاعات قوی که این احتمال را تأیید کند، موجب تشکیل لوث نمی‌شود، و ماده ۳۱۵ قانون مجازات اسلامی در این زمینه تصریح می‌کند:
“عدم وجود نشانه‌ها و نشانه‌هایی که باعث شک و اظهار احتمال قوی توسط قاضی درباره حضور فرد در محل وقوع جرم شود، از جمله مواردی است که لوث تشکیل نمی‌دهد و فرد با ادای یک سوگند، تبرئه می‌شود.”
بنابراین، صرفاً حضور در محل جرم موجب تشکیل لوث نمی‌شود، و در این مورد متهم می‌تواند با ادای یک سوگند به خود، تبرئه شود.
اگر جرم مرتکب شده قتل باشد، دیه از طرف فرد مرتکب باید پرداخت شود؛ در غیر این صورت، دیه از بیت المال پرداخت نمی‌شود.
ماده ۳۲۱ قانون مجازات اسلامی مشخص می‌کند: “اگر مجنی علیه یا ولی دم فوت کند، هر یک از وارثان متوفی، بدون نیاز به توافق دیگر ورثه متوفی یا دیگر اولیای دم، حق مطالبه یا اقامه قسامه را دارند.”
بنابراین، وراث مجنی علیه یا ولی دم نیز می‌توانند قسامه را اقامه کنند و در این مورد نیازی نیست که همه ورثه موافقت کنند و هر یک از آنها می‌توانند به دادگاه مراجعه و تقاضای اقامه قسامه کنند.
نکته دیگر این است که مطابق با ماده ۳۲۷ قانون مجازات اسلامی، در فرض شرکت در قتل عمدی، اگر لوث در مورد همه آنان ثابت شود، اقامه یک قسامه برای اثبات شرکت در جرم از سوی اولیای دم کفایت می‌کند و در صورت وجود تعدد شرکت‌کنندگان، اقامه یک قسامه برای همه آنان کافی است.
جرائمی که با قسامه اثبات می¬شوند کدامند؟
جرائمی که می‌توان با قسامه اثبات کرد عبارتند از:
جنایت، که شامل انواع قتل اعم از عمدی و غیرعمدی است، و در صورت ثابت شدن، می‌توان به قصاص یا پرداخت دیه مجازات داد.
جنایت‌های مادون نفس مانند ضرب و جرح و هرگونه جنایتی که به بدنیت و منافع فرد حمله کند، که نیز با قسامه قابل اثبات است.
جنایت‌هایی که منجر به کبودی و سیاه شدگی شود، و همچنین جنایت‌هایی که مستوجب ارش (خسارت مالی) شوند، همگی با قسامه قابل اثبات هستند.
طبق ماده ۴۵۶ قانون مجازات اسلامی، در صورت اثبات جنایت بر عضو از طریق قسامه، تنها مجازات دیه قابل اعمال است.
قسامه در ضرب و جرح
نصاب قسامه در قتل و ضرب و جرح با یکدیگر متفاوت است.
در واقع، نصاب قسامه در قتل عمدی ۵۰ و در قتل غیرعمدی و خطای محض ۲۵ سوگند است، اما نصاب قسامه در ضرب و جرح بسته به شدت جراحت وارد شده می‌تواند ۱ تا ۶ سوگند باشد و در این مورد فرقی بین عمدی یا غیرعمدی بودن جرایم وجود ندارد.
علاوه بر این، در قتل، شاکی نمی‌تواند سوگند خود را تکرار کند، اما در ضرب و جرح، شاکی می‌تواند سوگند خود را تکرار کند تا به حد نصاب برسد.
لازم به ذکر است که قسامه در بزه‌های ناشی از ضرب و جرح عمدی، تنها جنبه خصوصی جرم یعنی حکم به پرداخت دیه و ارش را ثابت می‌کند و در این مورد، مجازات جرم یعنی قصاص عضو و تعزیر ثابت نمی‌شود.
وکلای با تجربه ما در گروه وکلای ناب با داشتن رزومه ای درخشان و صدها پرونده موفق آماده ارائه مشاوره به عنوان بهترین وکیل کیفری تهران به شما می باشند.
021-66435446 و 66431347-021 و 09120717639
اجرای قسامه در دادگاه و نحوه اجرای آن
جرای قسامه در دادگاه مستلزم رعایت شرایط و تشریفاتی است؛ بدون رعایت این تشریفات، قسامه از لحاظ قانونی هیچ اعتباری ندارد.
در ابتدا، ماده ۳۱۷ قانون مجازات اسلامی در این خصوص تعیین می‌کند: “در صورت حصول لوث، ابتدا از متهم، مطالبه دلیل بر نفی اتهام می‌شود.
اگر دلیلی ارائه شود، نوبت به قسامه شاکی نمی‌رسد و متهم تبرئه می‌گردد. در غیر این صورت، با ثبوت لوث، شاکی می‌تواند اقامه قسامه کند یا از متهم درخواست قسامه نماید.”
مطابق ماده فوق، اگر لوث و احتمال قوی برای وقوع جرم وجود داشته باشد، ابتدا از متهم خواسته می‌شود تا دلیلی بر مجرم نبودن خود ارائه کند.
اگر متهم در این مورد دلیلی ارائه کند، دیگر نوبت به قسامه نمی‌رسد و حکم برائت او صادر می‌شود، اما اگر متهم دلیلی بر بی‌گناهی خود ارائه ندهد، شاکی می‌تواند اقامه قسامه کند یا از متهم درخواست کند که قسامه را اجرا کند.
اگر خود شاکی اقامه قسامه کند، در جنایت عمدی قصاص و در سایر جنایت‌ها دیه ثابت می‌شود.
همچنین، اگر شاکی از متهم درخواست اقامه قسامه کند و سپس متهم آن را اجرا کند، در این صورت حکم بر برائت او صادر می‌شود، اما اگر متهم اقامه قسامه نکند، باید دیه بدهد و فرقی نمی‌کند که جنایت عمدی یا غیرعمدی باشد.
از طرف دیگر، اگر شاکی نه اقامه قسامه کند و نه از متهم درخواست اقامه آن را کند، در این صورت متهم تا روشن شدن تکلیف در جنایت عمدی با اخذ تامین مناسب، آزاد می‌شود.
در جنایت‌های غیرعمدی نیز متهم بدون اخذ تامین کیفری آزاد می‌شود تا شاکی تصمیم نهایی خود را ظرف ۳ ماه اعلام کند.
نکته دیگر این است که برای اجرای قسامه، حضور تمامی قسم‌خورندگان در یک جلسه ضروری نیست و می‌توان قسامه را در چند جلسه برگزار کرد.
همچنین، ادای قسامه باید توسط افرادی که عاقل، بالغ، قاصد و مختار هستند انجام شود تا اظهارات آنها معتبر شناخته شود. بنابراین، قسامه کودکان و افراد دیوانه قابل قبول نیست.
اعاده دادرسی در قسامه به چه شکل است؟
در خصوص اعاده دادرسی در قسامه باید ذکر کرد که ماده 346 قانون مجازات اسلامی مفاد زیر را تعیین می‌کند:
«اگر پس از صدور حکم، بطلان همه یا برخی از سوگندها ثابت شود، مانند آنکه برخی از اداکنندگان سوگند، از سوگندشان عدول کنند یا دروغ بودن سوگند یا سوگند بدون علم، برای دادگاه صادرکننده حکم ثابت شود، مورد از جهات اعاده دادرسی است.»
بنابراین، مطابق این ماده، اگر پس از اجرای قسامه دلیل معتبر دیگری یافت شود یا بعضی از افرادی که سوگند خوردهاند اعلام کنند که سوگند آنها دروغ یا اشتباه بوده است، قسامه باطل می‌شود و دادگاه بدون توجه به آن حکم صادر می‌کند.
اما اگر حکم قطعی صادر شده باشد، اعاده دادرسی امکان‌پذیر است، به این معنا که پرونده دوباره از ابتدا مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.
باید توجه داشت که در خصوص قابلیت پذیرش اعاده دادرسی به دلیل بطلان قسامه، بین برخی از قضات اختلاف نظر وجود داشت.
به عبارت دیگر، درباره اینکه آیا درخواست اعاده دادرسی به دلیل عدول سوگند خورندگان مطابق بند ج ماده 474 ممکن است یا نیاز به اثبات عدول در دادگاه صادر کننده حکم دارد، تفاوت نظرهایی وجود داشت.
در این زمینه، شعبه 28 دیوان اعتقاد داشت که امکان پذیرش اعاده دادرسی بدون نیاز به اثبات عدول از سوگند خورندگان وجود دارد، مطابق بند ج ماده 474.
اما شعبه 36 دیوان بر این باور بود که ابتدا باید عدول سوگند خورندگان در دادگاه صادرکننده حکم ثابت شود تا بتوان اعاده دادرسی را صورت داد.
در پایان، رای وحدت جدید نظر شعبه 28 دیوان به عنوان منطبق با قوانین مورد تایید قرار گرفت و برای اعاده دادرسی نیاز به اثبات عدول از سوگند خورندگان لازم نیست. این تصمیم در نهایت برای تمامی مراجع لازم التباع اعمال خواهد شد.
گروه وکلای ناب با سالها تجربه در امر حل پرونده های مختلف قسامه آماده ارائه خدمات مشاوره به شما می باشد.
