بیع متقابل به عنوان یکی از انواع قراردادهای بیع در حوزه حقوق معاملات، به صورت دوجانبه است و هر دو طرف قرارداد متعهد به انجام تعهدات خود هستند.

در این نوع قرارداد، سرمایه‌گذار (موجر) تسهیلات مالی را برای تامین کالاها و خدمات مورد نیاز، به طرف دیگر (سرمایه‌پذیر) ارائه می‌دهد.

سپس سرمایه‌پذیر، بازپرداخت تسهیلات مالی را از محل صدور کالا و خدمات تولیدی سرمایه‌گذار، انجام می‌دهد.

اگرچه در قانون مدنی به صورت مستقیم به تعریف بیع متقابل پرداخته نشده است، اما ماده 2 آیین‌نامه چگونگی قرارداد بیع متقابل غیر نفتی به طور دقیق تر این مفهوم را توضیح داده و شرایط آن را بیان کرده است.

این آیین‌نامه به عنوان یک راهنمای عملی برای اجرای قوانین و مقررات مربوط به بیع متقابل در حوزه‌های غیر نفتی ارائه شده است.

این ماده مشخص می‌کند که قرارداد بیع متقابل یا معاملات دو جانبه شامل تعهد سرمایه‌گذار است که تسهیلات مالی (هر نوعی از تسهیلات نقدی یا غیرنقدی) را برای تامین کالاها و خدمات مورد نیاز، در اختیار سرمایه‌پذیر می‌گذارد.

کالاها و خدماتی از جمله کالاهای سرمایه‌ای یا واسطه‌ای، مواد اولیه یا خدمات، جهت ایجاد، توسعه، بازسازی و اصلاح واحد تولیدی یا خدماتی.

سپس، بازپرداخت تسهیلات، از جمله اصل و هزینه‌های تبعی آن، از محل صدور کالا و خدمات تولیدی سرمایه‌پذیر، دریافت می‌شود.

در واقع، این ماده توضیح می‌دهد که در یک قرارداد بیع متقابل، یک طرف (سرمایه‌پذیر) تسهیلات مالی را ارائه می‌دهد تا به طرف دیگر (سرمایه‌گذار) امکان تأمین کالاها و خدمات مورد نیاز برای پروژه‌های توسعه، بازسازی و اصلاح واحد تولیدی یا خدماتی را بدهد.

سپس، سرمایه‌گذار متعهد به بازپرداخت تسهیلات مالی است که از محل صدور کالا و خدمات تولیدی سرمایه‌پذیر، دریافت می‌شود.

به طور کلی می‌توان گفت که بیع متقابل یا معاملات دوجانبه نوعی از عقود نامعین و لازمی است که بین دو طرف، یعنی سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر، منعقد می‌شود.

در این نوع قرارداد، سرمایه‌گذار تسهیلات مالی را برای تامین کالاها و خدمات مورد نیاز سرمایه‌پذیر ارائه می‌دهد، و سرمایه‌پذیر نیز به طور معادل، بازپرداخت تسهیلات مالی را از محل صدور کالا و خدمات تولیدی سرمایه‌گذار انجام می‌دهد.

بیع متقابل بیشتر در حوزه تجارت بین‌الملل و در کشورهای کمتر توسعه یافته یا جهان سوم شایع است، زیرا این کشورها اغلب به تنهایی توان خرید و تامین تجهیزات و دانش فنی مورد نیاز برای پروژه‌های خود را ندارند.

بنابراین، برای جذب و تامین سرمایه و دانش فنی لازم، این کشورها معمولاً قرارداد بیع متقابل را با کشورهای دارای دانش و تکنولوژی روز منعقد می‌کنند.

هدف اصلی این قراردادها، جلب سرمایه و تکنولوژی روز، انجام پروژه‌های گسترده، و ایجاد همکاری‌های بین‌المللی بدون انتقال مالکیت یا فروش سرمایه و منابع کشور به دیگر کشورها است.

در بیع متقابل یا قرارداد، یکی از طرفین، که معمولا سرمایه‌گذار یا کشورهای توسعه‌یافته هستند، تعهد می‌کند که تمام یا بخشی از سرمایه لازم برای ایجاد، توسعه، بازسازی و اصلاح یک واحد تولیدی یا خدماتی را در اختیار طرف مقابل، یعنی سرمایه‌پذیر، قرار دهد.

سپس سرمایه‌پذیر، بازپرداخت را از محل تولید کالا و ارائه خدمات، یعنی از محل صدور کالا و خدمات تولیدی، انجام می‌دهد.

یکی از مثال‌های معروف بیع متقابل، قرارداد توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی بین شرکت نفت جمهوری اسلامی ایران و یک کنسرسیوم که شامل شرکت‌های توتال، CNPC و پتروپارس می‌باشد، است.

طبق این قرارداد، اعضای کنسرسیوم، با رهبری شرکت توتال، متعهد به تأمین تمام منابع مالی مورد نیاز برای اجرای پروژه شده‌اند، و در مقابل، ایران به عنوان بازپرداخت، از محل تولید این پروژه، به صورت نقدی یا با انتقال بخشی از محصول تولیدی، مانند میعانات گازی میدان، اقدام به بازپرداخت می‌نماید.